پایان حکمرانی شبکه؛ آغاز حکمرانی توجه!

,

وقتی یادداشت محمدامین الله‌داد با عنوان «آیا استارلینک پایان حکمرانی ارتباطات در ایران است؟» را خواندم، در ابتدا قصد داشتم نقدی فنی بر ادعاها و استدلال‌های آن بنویسم. اما هرچه بیشتر به موضوع فکر کردم، به این نتیجه رسیدم که مسئله اصلی بسیار فراتر از استارلینک و حتی فراتر از دقت یا ضعف استدلال‌های فنی آن یادداشت است.

آنچه این یادداشت برای من بهانه‌ای شد تا درباره‌اش بنویسم، یک مسئله قدیمی‌تر و عمیق‌تر است: تصویری که نظام حکمرانی ما از قدرت در جهان دیجیتال دارد و فاصله‌ای که این تصویر با واقعیت‌های امروز دارد.

در بخش قابل‌توجهی از ادبیات رسمی حکمرانی فضای مجازی، هنوز قدرت دیجیتال عمدتاً با مفاهیمی مانند کنترل زیرساخت، مدیریت درگاه‌های ارتباطی، تسلط بر پلتفرم‌ها، محدودسازی دسترسی و صیانت از شبکه ملی تعریف می‌شود. این مؤلفه‌ها مهم‌اند و هیچ‌کس نمی‌تواند نقش زیرساخت و امنیت شبکه را در حکمرانی دیجیتال انکار کند؛ اما مسئله اینجاست که این تصویر، دیگر تمام واقعیت را توضیح نمی‌دهد.

جهان دیجیتال در حال تغییر است. قدرت در این جهان فقط به کسی تعلق ندارد که شبکه را در اختیار دارد یا می‌تواند دسترسی به یک پلتفرم را محدود کند. بخش مهمی از قدرت، به توانایی تولید محتوایی وابسته شده که دیده شود، توجه جلب کند، در ذهن مخاطب بماند، اعتماد ایجاد کند و در نهایت به جریان غالب روایت‌ها شکل بدهد. به بیان ساده‌تر، ممکن است بتوانید مسیر دسترسی کاربران به یک محتوا را مسدود کنید، اما این به معنای آن نیست که می‌توانید محتوای جایگزینی تولید کنید که آنها واقعاً بخواهند ببینند. و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که به نظرم عمده حکمرانی فضای مجازی در ایران از آن غافل است.

یادداشت الله‌داد تلاش می‌کند با بررسی فناوری Direct-to-Cell و ظرفیت‌های ارتباط مستقیم ماهواره با تلفن همراه، نسبتِ فناوری‌های جدید ارتباطی، با امکان حکمرانی ملی را توضیح دهد. این بحث از نظر فنی و سیاست‌گذاری اهمیت دارد؛ اما برخی برآوردهای مطرح‌شده در آن، از جمله پیش‌بینی زمان رسیدن به سهمی معادل ۲۰ درصد ظرفیت ارتباطات سیار کشور، بدون انتشار مفروضات و روش محاسبه، امکان ارزیابی مستقل ندارند.

برای چنین برآوردی باید دست‌کم روشن باشد که منظور از ظرفیت چیست: ظرفیت اسمی شبکه، ترافیک واقعی، توان عملیاتی در ساعات اوج مصرف، تعداد کاربران هم‌زمان یا ظرفیت قابل ارائه در یک محدوده جغرافیایی مشخص؟ مقایسه یک فناوری نوظهور ماهواره‌ای با کل ظرفیت شبکه موبایل کشور بدون همسان‌سازی این شاخص‌ها گمراه‌کننده است.

البته قصد ندارم این مقاله را به بررسی جزئیات معماری ماهواره‌ها، محدودیت‌های طیفی یا سازوکارهای فنی اختلال در شبکه استارلینک تبدیل کنم. این موضوعات را پیش‌تر در دو مقاله مستقل در همین وب‌سایت بررسی کرده‌ام: «داستان ماهواره‌ها» و «Starlink در ایران». علاقه‌مندان می‌توانند برای بررسی دقیق‌تر این جنبه‌ها به آن مطالب مراجعه کنند.

نکته‌ای که در اینجا اهمیت دارد، نتیجه راهبردی این تحول است: فناوری‌های جدید، لایه‌های تازه‌ای به معماری ارتباطات اضافه می‌کنند و اتکای انحصاری به نقاط کنترل سنتی را دشوارتر می‌سازند. اما حتی اگر تمام این چالش‌های فنی را حل کنیم، هنوز با یک پرسش اساسی روبه‌رو هستیم:

فرض کنیم تمام زیرساخت ارتباطی کشور را در اختیار داریم؛ با این ظرفیت دقیقاً چه چیزی برای عرضه به مخاطب داریم؟

این پرسش، به مراتب دشوارتر از بحث کنترل یک شبکه ماهواره‌ای است.

برای فهم این تغییر، بد نیست به سه لایه به‌هم‌پیوسته قدرت در جهان دیجیتال توجه کنیم:

لایه نخست، زیرساخت است: شبکه‌های ارتباطی، مراکز داده، فیبر نوری، ماهواره‌ها، خدمات ابری و تجهیزات پردازشی و …. بدون این زیرساخت‌ها اساساً امکان حضور مؤثر در جهان دیجیتال وجود ندارد.

لایه دوم، پلتفرم و توزیع است: شبکه‌های اجتماعی، موتورهای جست‌وجو، فروشگاه‌های نرم‌افزاری، پیام‌رسان‌ها و سازوکارهایی که دسترسی کاربران به خدمات و اطلاعات را سازمان‌دهی می‌کنند. این لایه تعیین می‌کند چه کسی امکان ارتباط با چه مخاطبی را داشته باشد و چه قواعدی بر این ارتباط حاکم باشد.

اما لایه سوم، که اهمیت آن روزبه‌روز بیشتر می‌شود، محتوا، توجه و روایت است.

در این لایه، مسئله دیگر صرفاً این نیست که چه کسی شبکه را اداره می‌کند یا کدام پلتفرم در اختیار اوست؛ مسئله این است که چه کسی می‌تواند توجه مخاطب را جلب کند، چه محتوایی در رقابت بر سر زمان و ذهن کاربران برنده می‌شود و چه روایت‌هایی در نهایت در فضای عمومی دست بالا را پیدا می‌کنند.

این سه لایه جایگزین یکدیگر نیستند. قدرت دیجیتال حاصل تعامل آنهاست. زیرساخت بدون محتوا ممکن است به شبکه‌ای کم‌استفاده تبدیل شود؛ پلتفرم بدون اعتماد و تجربه کاربری نمی‌تواند مخاطب وفادار بسازد؛ و محتوای جذاب بدون دسترسی به شبکه‌های توزیع مناسب، امکان اثرگذاری گسترده نخواهد داشت.

با این حال، به نظر می‌رسد در سیاست‌گذاری فضای مجازی ایران، دو لایه نخست سهم بسیار بیشتری از توجه و منابع را به خود اختصاص داده‌اند و لایه سوم ار پایه در بازی حکمرانی فضای مجازی ایران حضور ندارد.

این در حالی است که توجه انسان، برخلاف پهنای باند و ظرفیت پردازشی، منبعی محدود و رقابتی است. هربرت سایمون، اقتصاددان و پژوهشگر برجسته علوم اجتماعی، سال‌ها پیش در بحث درباره جهان سرشار از اطلاعات به نکته‌ای بنیادین اشاره کرد: وفور اطلاعات، کمبود توجه را به وجود می‌آورد.

امروز این گزاره بیش از هر زمان دیگری معنا دارد. کاربران با انبوهی از محتوا، روایت، تصویر، ویدئو و سرگرمی روبه‌رو هستند. هر محتوا برای دیده‌شدن باید در رقابتی بی پایان با میلیونها محتوای دیگر پیروز شود.

در چنین محیطی، داشتن تریبون به معنای داشتن مخاطب نیست؛ انتشار پیام به معنای دیده‌شدن آن نیست؛ و دیده‌شدن هم الزاماً به معنای اقناع نیست.

اگر بخواهیم برای اهمیت این تحول یک نمونه عینی و قابل بررسی پیدا کنیم، تجربه گروه Explosive Media و ویدئوهای هوش مصنوعی با ظاهر لگویی که در جریان جنگ ایران و آمریکا منتشر شدند، نمونه‌ای قابل‌تأمل است. این گروه با استفاده از شخصیت‌های لگویی، طنز، موسیقی، روایت‌های کوتاه و ارجاعات فرهنگی آشنا برای مخاطب غربی، مجموعه‌ای از ویدئوها را تولید کرد که به‌سرعت در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شدند.

اهمیت ماجرا صرفاً در تعداد بازدیدها نیست؛ بلکه در تفاوت روش تولید و توزیع این محتوا با الگوی متعارف رسانه‌های رسمی است.

گزارش Rapid Response Mechanism دولت کانادا درباره این عملیات رسانه‌ای، برآورد می‌کند که در ماه نخست جنگ، دست‌کم ۸۳ میلیون کاربر در سطح جهان و کانادا ویدئوهای این مجموعه را دیده‌اند. این گزارش با اشاره به حذف برخی ویدئوها از پلتفرم‌ها، برآورد می‌کند که شمار کاربران احتمالی مواجه‌شده با دست‌کم یکی از این ویدئوها در مارس ۲۰۲۶ ممکن است از حدود ۲۰۰ میلیون نفر هم فراتر رفته باشد.

نکته جالب‌تر در همان گزارش این است که سهم حساب‌های منتسب به موقعیت جغرافیایی ایران و روسیه از مجموع ۸۳ میلیون بازدید بررسی‌شده، حدود ۴ میلیون مورد، معادل ۴٫۳۸ درصد، برآورد شده است. به عبارت دیگر، بخش عمده انتشار محتوا از طریق بازنشر حساب‌های رسمی ایرانی و روسی صورت نگرفته است. این یافته دست‌کم نشان می‌دهد که موفقیت و گسترش محتوا را نمی‌توان صرفاً به تقویت سازمان‌یافته آن از سوی رسانه‌های دولتی نسبت داد.

گزارش کانادا همچنین به نقش طنز و استفاده از قالب فرهنگی آشنای لگو در جلب توجه مخاطبانی اشاره می‌کند که معمولاً علاقه‌ای به دنبال‌کردن محتوای مستقیم جنگی و سیاسی ندارند. این دقیقاً همان نکته‌ای است که باید مورد توجه قرار گیرد: این ویدئوها برای مخاطب غربی صرفاً یک بیانیه سیاسی ترجمه‌شده به زبان انگلیسی نبودند؛ آنها از قالبی استفاده کردند که مخاطب با آن آشنا بود، با آن ارتباط برقرار می‌کرد و حتی بدون داشتن علاقه قبلی به موضوع جنگ، ممکن بود برای تماشایش مکث کند.

گزارش WIRED نیز در بررسی این گروه به تفاوت کیفیت روایی و شناخت فرهنگی ویدئوهای آن با نمونه‌های متعارف محتوای رسمی اشاره می‌کند. به روایت این گزارش، سازندگان از طنز، موسیقی، شخصیت‌های آشنا و ارجاعات فرهنگی جامعه آمریکا برای ساخت روایت‌هایی استفاده می‌کردند که قابلیت بازنشر بیشتری داشتند. البته که این تجربه را نباید بدون نقد و بررسی پذیرفت. BBC در گزارشی در آوریل ۲۰۲۶ با نماینده این گروه گفت‌وگو کرد و از جمله گزارش داد که او در جریان مصاحبه، دریافت سفارش از حکومت را تأیید کرده است. گزارش RRM کانادا نیز با استناد به بررسی‌های متن‌باز، ارتباطاتی میان این مجموعه و افراد نزدیک به شبکه سیاسی یکی از جریانات داخلی را مطرح می‌کند؛ بماند که، این مجموعه پیش‌تر خود را رسانه‌ای مستقل معرفی کرده بود.

اما برای بحث ما، نکته اصلی جای دیگری است: حتی اگر این مجموعه سفارش دولتی دریافت کرده باشد، آنچه آن را از بسیاری از تولیدات رسمی متمایز می‌کند، روش تولید، شناخت مخاطب، انتخاب قالب و فهم سازوکار توزیع محتواست.

این همان چیزی است که باید از این تجربه آموخت.

پاسخ را نباید صرفاً در استفاده از هوش مصنوعی یا انتخاب لگو جست‌وجو کرد. ابزار تولید، به‌تنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمی‌کند. آنچه اهمیت دارد، ترکیب چند عامل است:

نخست؛ شناخت مخاطب. سازندگان به‌جای آنکه صرفاً پیام موردنظر خود را تولید و سپس به دنبال مخاطب بگردند، تلاش کردند بفهمند مخاطب هدف چه چیزی را می‌شناسد، به چه موضوعاتی حساس است، چه نوع طنزی را می‌پسندد و چه ارجاعاتی برایش معنادار است.

دوم؛ انتخاب زبان ارتباطی مناسب. آنها برای انتقال پیام سیاسی، از قالب یک بیانیه، سخنرانی یا گزارش خبری استفاده نکردند. روایت را در قالب انیمیشن، طنز، موسیقی و شخصیت‌های آشنا ارائه کردند. این انتخاب، آستانه ورود مخاطب به محتوا را پایین آورد.

سوم؛ سرعت تولید و واکنش. در فضای رسانه‌ای امروز، فاصله میان وقوع یک رویداد و انتشار محتوای مرتبط با آن اهمیت زیادی دارد. تولیدکننده‌ای که بتواند در زمان مناسب، محتوایی متناسب با یک اتفاق منتشر کند، شانس بیشتری برای ورود به جریان توجه عمومی خواهد داشت.

چهارم؛ قابلیت بازنشر. محتوای موفق صرفاً محتوایی نیست که مخاطب آن را ببیند؛ محتوایی است که مخاطب بخواهد آن را برای دیگران هم بفرستد. طنز، غافلگیری، موسیقی و روایت داستانی می‌توانند انگیزه بازنشر را افزایش دهند.

پنجم؛ فهم فرهنگ اینترنت. این گروه به‌جای تلاش برای تحمیل قالب‌های رسمی به محیط شبکه‌های اجتماعی، از منطق همان محیط استفاده کرد. محتوا را به شکلی ساخت که با رفتار طبیعی کاربران در پلتفرم‌ها سازگار باشد.

البته باید یک مرز مهم را حفظ کرد: موفقیت در جلب توجه، لزوماً به معنای موفقیت در اقناع نیست. ممکن است مخاطبی ویدئویی را به دلیل طنز آن ببیند، برای سرگرمی بازنشر کند در حالی که با بخشی از محتوای آن موافق نباشد. ممکن است ویدئو به‌دلیل اغراق یا اطلاعات نادرست دیده شود، اما اعتبار تولیدکننده را نزد بخشی از مخاطبان کاهش دهد.

از همین رو، نباید بازدید را با اثرگذاری سیاسی یا تغییر نگرش یکی دانست. اما این ملاحظه، اهمیت تجربه را از بین نمی‌برد؛ زیرا پیش از هرگونه اقناع، باید فرصتی برای دیده‌شدن و شنیده‌شدن وجود داشته باشد. و همین مرحله نخست، یکی از بزرگ‌ترین ضعف‌های نظام تولید محتوای رسمی حاکم بر ایران است.

اینجا به مسئله‌ای می‌رسیم که از نظر من از تمام مباحث فنی و فناورانه مهم‌تر است.

چرا بخش قابل‌توجهی از تولیدات رسمی و سازمانی ما، حتی زمانی که از بودجه، امکانات، نیروی انسانی و دسترسی گسترده برخوردارند، در رقابت برای جلب توجه مخاطب شکست می‌خورند؟

مسئله تا حد زیادی به ساختار نهادی و شیوه مدیریت و حکمرانی فضای مجازی و تولید محتوا بازمی‌گردد.

در بسیاری از ساختارهای بوروکراتیک، تولید محتوا تابع زنجیره‌ای از تأییدها، ملاحظات اداری، حساسیت‌های سازمانی و سلسله‌مراتب تصمیم‌گیری است. ایده باید از چندین لایه عبور کند؛ متن باید تأیید شود؛ تصویر باید با ملاحظات متعدد سازگار باشد؛ و در نهایت، محصولی منتشر می‌شود که آن‌قدر از ریسک تهی شده که جذابیت خود را نیز از دست داده است. این ساختار برای تولید یک گزارش اداری یا اطلاعیه سازمانی هم کارآمد نیست، چه برسد برای رقابت در محیطی که سرعت، خلاقیت، شوخ‌طبعی، تجربه‌گرایی و شناخت لحظه‌ای مخاطب اهمیت ویژه دارد.

محتوای جذاب معمولاً محصول فرآیندی است که در آن تولیدکننده بتواند ایده‌های متفاوت را امتحان کند، شکست بخورد، بازخورد بگیرد، اصلاح کند و دوباره منتشر کند. در مقابل، ساختاری که هر اشتباه را به یک مسئله اداری یا امنیتی تبدیل می‌کند، به‌تدریج ریسک‌پذیری را از بین می‌برد.

از سوی دیگر، شاخص‌های ارزیابی نیز اهمیت دارند. اگر موفقیت یک واحد رسانه‌ای با تعداد خروجی‌ها، تعداد گزارش‌ها، ساعات پخش، تعداد برنامه‌ها یا میزان هزینه‌کرد سنجیده شود، طبیعی است که همان شاخص‌ها به هدف اصلی تبدیل شوند. در این وضعیت، ممکن است سازمان از نظر تولید حجم زیادی از محتوا موفق باشد، اما از نظر جلب توجه مخاطب و ایجاد اعتماد شکست بخورد.

مسئله دیگر، فاصله میان تولیدکننده و مخاطب است. تولیدکننده‌ای که مخاطب را نمی‌شناسد، زبان او را نمی‌فهمد و از تجربه زیسته و دغدغه‌های واقعی او فاصله دارد، حتی با بهترین تجهیزات نیز محتوای اثرگذار تولید نخواهد کرد.

و شاید مهم‌تر از همه، مسئله اعتماد باشد. محتوایی که مخاطب از ابتدا آن را صرفاً یک پیام سازمانی یا تبلیغاتی تلقی کند، برای جلب توجه و اعتماد با مانع بزرگی روبه‌روست. اعتماد با دستورالعمل و بخشنامه ایجاد نمی‌شود؛ باید در طول زمان و از طریق کیفیت، صداقت، ثبات و اعتبار ساخته شود.

در اینجا یک تناقض جدی وجود دارد: ساختاری که می‌خواهد بر جریان محتوا اثر بگذارد، ممکن است با کنترل بیش از اندازه فرآیند تولید، همان ظرفیت خلاقیتی را از بین ببرد که برای اثرگذاری به آن نیاز دارد.

یکی از خطاهای رایج در سیاست‌گذاری رسانه‌ای، یکی‌گرفتن تولید محتوای رسمی با تولید محتوای اثرگذار است.

این دو الزاماً یکسان نیستند. محتوای رسمی ممکن است از نظر سازمانی تأییدشده، از نظر حقوقی بی‌اشکال و از نظر ساختاری کاملاً منطبق با سیاست‌های مصوب باشد؛ اما هیچ‌کدام تضمین نمی‌کند که مخاطب آن را ببیند، بپسندد یا به آن اعتماد کند. از سوی دیگر، محتوای اثرگذار لزوماً محتوایی نیست که تمام جزئیات آن با روایت رسمی منطبق باشد. تولیدکننده مستقل ممکن است از زاویه‌ای متفاوت به یک مسئله نگاه کند، زبان متفاوتی به کار ببرد یا حتی در برخی موضوعات منتقد سیاست‌های رسمی باشد؛ اما همچنان بتواند در شکل‌دادن به گفت‌وگوی عمومی نقش داشته باشد.

این نکته برای حکمرانی فضای مجازی بسیار مهم است. اگر سیاست‌گذار تصور کند تنها محتوایی ارزشمند است که مستقیماً تحت مدیریت و کنترل او تولید شده باشد، عملاً بخش بزرگی از ظرفیت جامعه برای خلق ارزش رسانه‌ای را کنار گذاشته است.جامعه‌ای که در آن هزاران تولیدکننده محتوا، هنرمند، طنزپرداز، روزنامه‌نگار، برنامه‌نویس، فیلم‌ساز و فعال فرهنگی حضور دارند، نمی‌تواند تمام ظرفیت خود را در قالب یک ساختار متمرکز و یک روایت واحد خلاصه کند.

حکمرانی هوشمندانه به معنای آن نیست که دولت باید خودش همه محتواها را تولید کند؛ بلکه باید بتواند محیطی فراهم کند که در آن تولیدکنندگان مستقل امکان فعالیت، رقابت، رشد و کسب درآمد داشته باشند. این یعنی تغییر نقش دولت از تولیدکننده و کنترل‌کننده اصلی به تنظیم‌گر، تسهیل‌گر و تضمین‌کننده قواعد رقابت.

البته این رویکرد به معنای بی‌تفاوتی نسبت به دروغ، جعل، نفرت‌پراکنی یا عملیات سازمان‌یافته تخریب نیست. هیچ نظام حکمرانی مسئولانه‌ای نمی‌تواند نسبت به این مسائل بی‌تفاوت باشد. اما مقابله با محتوای مخرب، با کنترل فراگیر و یکسان‌سازی تمام جریان‌های تولید محتوا تفاوت دارد.

در این نقطه باید پرسشی صریح‌تر مطرح کرد:

اگر کاربران برای دسترسی به محتوای مورد علاقه خود از ابزارهای مختلف استفاده می‌کنند، اگر بخش مهمی از زمان خود را در پلتفرم‌هایی می‌گذرانند که خارج از کنترل حاکمیت هستند، اگر به روایت‌های رسمی اعتماد کافی ندارند و اگر تولیدات رسمی را جذاب نمی‌دانند، آیا صرفاً با کنترل بخشی از زیرساخت ارتباطی می‌توان ادعا کرد که بر فضای مجازی حکمرانی می‌شود؟ حکمرانی را نباید با امکان اعمال محدودیت اشتباه گرفت.

محدودسازی دسترسی، یک ابزار است؛ نه تعریف کامل حکمرانی. تنظیم‌گری، امنیت شبکه و صیانت از داده‌ها اهمیت دارند؛ اما حکمرانی پایدار زمانی شکل می‌گیرد که بازیگران مختلف، کاربران، کسب‌وکارها و تولیدکنندگان محتوا، در چارچوبی قابل اعتماد و رقابت‌پذیر فعالیت کنند.

اگر کاربر برای یافتن محتوای جذاب، آموزش، سرگرمی، خبر و ارتباط اجتماعی ناگزیر باشد به پلتفرم‌های خارجی مراجعه کند، این مسئله با مسدودسازی آن پلتفرم‌ها به هیچ عنوان حل نمی‌شود. باید پرسید چرا خدمات جایگزین داخلی نتوانسته‌اند تجربه‌ای ایجاد کنند که کاربران با میل و انتخاب خود از آن استفاده کنند. اگر محتوای رسمی دیده نمی‌شود، باید پرسید چرا!؟ اگر روایت رسمی اعتبار ندارد، باید پرسید چه چیزی آن را تضعیف کرده است. اگر تولیدکننده خلاق ترجیح می‌دهد در خارج از ساختارهای رسمی فعالیت کند، باید پرسید چه موانعی بر سر راه او قرار گرفته است.

این پرسش‌ها ممکن است برای ساختارهای موجود خوشایند نباشند، اما دقیقاً همان پرسش‌هایی هستند که یک نظام حکمرانی بالغ باید بتواند با آنها مواجه شود. حکومت ممکن است بتواند دسترسی مردم به محتوای دیگران را محدود کند؛ اما نمی‌تواند آنها را مجبور کند به محتوای خودش علاقه‌مند شوند.

بازگردیم به نقطه آغاز بحث.

استارلینک و فناوری‌های مشابه، صرفاً ابزارهایی برای اتصال به اینترنت نیستند. آنها نشان می‌دهند که ساختار ارتباطات در حال تغییر است و دولت‌ها برای حفظ نقش خود در معماری دیجیتال آینده باید فراتر از ابزارهای سنتی کنترل شبکه فکر کنند.ذاما این تغییر فقط در سطح زیرساخت اتفاق نمی‌افتد. پلتفرم‌ها، هوش مصنوعی، ابزارهای تولید محتوا و شبکه‌های اجتماعی نیز در حال تغییر موازنه قدرت هستند.

امروز یک گروه کوچک می‌تواند با ابزارهای نسبتاً در دسترس، محتوایی تولید کند که در زمانی کوتاه در مقیاس جهانی منتشر شود. یک ویدئوی چنددقیقه‌ای ممکن است از نظر دامنه انتشار با خروجی یک سازمان رسانه‌ای بزرگ رقابت کند. یک روایت جذاب می‌تواند در محیطی که مخاطب با انبوهی از پیام‌ها روبه‌روست، توجهی به دست آورد که یک کمپین پرهزینه از دستیابی به آن ناتوان باشد.

این به معنای بی‌اهمیت‌شدن رسانه‌های بزرگ یا زیرساخت‌های سنتی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد انحصار تولید و توزیع پیام، بیش از گذشته در حال فروریختن است. در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای حاکمان ایران فقط نباید این باشد که چگونه دسترسی به یک شبکه ارتباطی خارجی را مدیریت کنند؛ بلکه این است که چگونه می‌تواند در فضای رسانه‌ای و اطلاعاتی جهانی، تولیدکننده‌ای جدی، معتبر و رقابت‌پذیر باشد. کشوری که نتواند محتوای خود را به زبان مخاطب جهانی عرضه کند، حتی اگر زیرساخت ارتباطی گسترده‌ای را در اختیار داشته باشد، در رقابت بر سر شکل‌دهی به روایت‌ها با محدودیت جدی روبه‌رو خواهد شد.

اگر قرار است حکمرانی فضای مجازی ایران متناسب با واقعیت‌های جدید بازتعریف شود، باید از تمرکز انحصاری بر کنترل به سمت ایجاد ارزش حرکت کند. این تحول دست‌کم به چهار پیش‌نیاز نیاز دارد:

اول؛ زیرساخت قابل اتکا و رقابت‌پذیر. توسعه شبکه ارتباطی، مراکز داده، خدمات ابری، امنیت سایبری و زیرساخت‌های پردازشی همچنان ضروری است. بدون زیرساخت مناسب، تولید و توزیع محتوا نیز محدود خواهد بود.

دوم؛ پلتفرم‌های باکیفیت و کاربرمحور. پلتفرم داخلی زمانی موفق خواهد بود که به دلیل کیفیت خدمات، امنیت، تجربه کاربری، قابلیت رقابت و ارزش اقتصادی انتخاب شود؛ نه صرفاً به این دلیل که دسترسی به رقبای آن محدود شده است. یا برای استفاده از خدمات حکومتی مجبور به استفاده از آنهاست

سوم؛ اکوسیستم مستقل و متنوع تولید محتوا. باید امکان فعالیت اقتصادی و حرفه‌ای برای تولیدکنندگان مستقل فراهم شود. این اکوسیستم باید بتواند از خلاقیت، طنز، هنر، سرگرمی، آموزش، روزنامه‌نگاری و فناوری بهره ببرد. حمایت از تولیدکننده نباید به معنای وابسته‌کردن او به ساختارهای اداری و محدودکردن استقلال حرفه‌ای‌اش باشد. حتی اگر بعضا حرف‌هایی بزنند که مذاق حاکمان خوش نباشد. مرحوم مطهری در جایی گفته‌اند: (نقل به مضمون) شبهات حتی در دین و حتی اگر تخطئه هم باشند، با پاسخ (محتوا) درست به قوام دین منجر می‌شود نه با غیظ و قبض و بگیر و ببند!

چهارم؛ بازسازی اعتماد عمومی. اعتماد، سرمایه‌ای است که با دستور ایجاد نمی‌شود. شفافیت، پاسخ‌گویی، پذیرش خطا، احترام به مخاطب و پرهیز از دست‌کاری واقعیت، از الزامات شکل‌گیری آن هستند. هیچ راهبرد محتوایی بلندمدتی بدون اعتماد عمومی پایدار نخواهد بود.

در این میان، نقش دولت باید تغییر کند. دولت قرار نیست رقیب تمام تولیدکنندگان محتوا باشد یا برای هر موضوعی یک روایت رسمی تولید کند. وظیفه مهم‌تر آن است که قواعد رقابت را عادلانه‌تر کند، از حقوق تولیدکنندگان و کاربران محافظت کند، زیرساخت را توسعه دهد و اجازه دهد ظرفیت‌های خلاق جامعه شکوفا شوند. حتی باید پذیرفت که در یک اکوسیستم زنده، همه تولیدکنندگان الزاماً روایت واحدی نخواهند داشت. تنوع دیدگاه‌ها نه‌تنها تهدیدی برای قدرت فرهنگی نیست، بلکه می‌تواند نشانه پویایی و بلوغ آن باشد.

یادداشت الله‌داد درباره استارلینک، از زاویه‌ای محدودتر به یک مسئله مهم اشاره می‌کند: فناوری‌های جدید می‌توانند سازوکارهای سنتی حکمرانی ارتباطات را به چالش بکشند. اما به نظرم مسئله بزرگ‌تر این است که ما هنوز بخش مهمی از قدرت دیجیتال را با معیارهایی می‌سنجیم که برای جهان امروز کافی نیستند.

زیرساخت مهم است. امنیت شبکه مهم است. تنظیم‌گری پلتفرم‌ها مهم است. اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که یک کشور در جهان دیجیتال قدرت اثرگذاری داشته باشد.

قدرت دیجیتال فقط در توانایی کنترل مسیر انتقال داده خلاصه نمی‌شود؛ در توانایی تولید ارزش، جلب توجه، ایجاد اعتماد و شکل‌دادن به روایت نیز معنا پیدا می‌کند.

تجربه Explosive Media، فارغ از داوری درباره وابستگی‌ها، صحت ادعاها یا کیفیت محتوای تولیدشده، یک درس روشن دارد: در محیط رسانه‌ای امروز، شناخت مخاطب و فهم زبان ارتباطی او می‌تواند از امکانات گسترده و ساختارهای پرهزینه مهم‌تر باشد.

شاید وقت آن رسیده باشد که به‌جای پرسیدن مداوم این سؤال که چگونه می‌توانیم فضای مجازی را بیشتر کنترل کنیم، پرسش دشوارتری را مطرح کنیم:

چرا باید کاربران، در جهانی که امکان انتخاب‌های بی‌شمار دارند، محتوای ما را ببینند، به روایت ما اعتماد کنند و پیام ما را برای دیگران بازنشر کنند؟

این پرسش، پرسش اصلی حکمرانی دیجیتال در عصر جدید است.

ممکن است دولت بتواند با هزینه‌های نجومی همچنان مالک شبکه باثی بماند، ممکن است بتواند دسترسی به برخی پلتفرم‌ها را محدود کند و حتی ممکن است در مقاطعی مسیرهای ارتباطی جایگزین را هم موقتا مختل کند؛ اما اگر نتواند توجه و اعتماد کاربران را به دست آورد، اگر نتواند محتوایی تولید کند که در رقابت آزاد رسانه‌ای دیده شود و اگر نتواند اکوسیستمی پویا برای تولید ارزش دیجیتال بسازد، مالکیت زیرساخت به‌تنهایی برای آن قدرت حکمرانی دیجیتال ایجاد نخواهد کرد.

در جهان امروز، کنترل شبکه یک ظرفیت است؛ اما قدرت اثرگذاری، بدون توانایی جلب توجه و اعتماد، شکل نمی‌گیرد.



دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *